Institute of Political Science

ԽՍՀՄ փլուզումից հետո Կասպից ծովի հյուսիսային ափերին ի հայտ եկած չորս անկախ ու ինքնիշխան պետությունների`պետությունների`Ռուսաստանի, Ղազախստա-նի, Ադրբեջանի, Թուրքմենստանի սեփական շահերը, պետական հետա-քրքրությունները կասպյան նավթի շուրջ ոչ միշտ էին համընկնում: Այդպես առաջացավ Կասպիցի բաժանման դեռևս չլուծված՝ նավթի (գազի) զգալի պաշարներ ունեցող շելֆի յուրացման խնդիրը: Կասպյան հին «խաղացողնե-րից» մեկն է նաև Իրանը, որ ԽՍՀՄ-ի օրոք չէր արտահայտել Կասպից ծովի 1/5-ին տիրելու իր ցանկության մասին: Կասպից ծովում Իրանը երբեք ձեռնոց չի նետել ԽՍՀՄ-ին`ին`հասկանալով այդ քայլի անհեռանկարայնու-թյունը: Իրանն այդ քայլը կատարելու հնարավորություն չի էլ ունեցել, քանի որ խորհրդա-իրանական պայմանագրի համաձայն՝ զրկված էր Կասպից ծովում ռազմածովային նավատորմ ունենալու իրավունքից, և նրա բոլոր ռազմածովային հնարավորություններն այստեղ եղել և մնում են բավական պայմանական: Ուստի, Ռուսաստանը Կասպիցի տարածքում հիմնական դերակատարն է մնում՝ չնայած նրա ներկայությունը վերջին տարիներին զգալի ձևափոխումներ է կրում։ Կասպիցում նախկին ԽՍՀՄ-ից Ռուսաստանին որպես ժառանգու-թյուն բաժին հասավ Կասպյան նավատորմիղը, իհարկե, առանց նախկին ենթակառույցների և ռազմանավերի մի մասի, որոնք անցան Ադրբեջանին: Մյուս պետությունները նման ժառանգություն չստացան։ Նավատորմը քաղաքականության գործիք է, իսկ Ռուսաստանի քաղաքականությունը տարածաշրջանում կապված է կասպյան եզակի ռեսուրսների, առաջին հերթին՝ նավթի (նաև գազի) հետ: Հյուսիսային շելֆում ռուս երկրաբանները հետախուզել են ռազմավարական հումքի մինչև 2 միլիարդ տոննա պաշարներ: Երկրորդ ռեսուրսը ձուկն է (Աստրա-խանում մեկ շնչին բաժին են ընկնում երկրի ամենաշատ թվով կարթերը): Կասպիցի նավթն ու գազը կարծես երկրորդ պլան են մղել ձկնային պա-շարները, թեև եթե համեմատենք խավիարի ու նավթի մեկ տոննայի գները, ապա համեմատությունն ակնհայտորեն վերջինիս օգտին չի լինի: Փաստո-րեն, ով Կասպիցում կորցնի նավատորմը, արդյունքում՝ կզրկվի նաև նավ

1970թ. իրաքյան քրդերը Սադամ Հուսեյնի վարչակարգից «նվաճեցին» Քրդստանի ինքնավարության ճանաչմանը, սակայն Սադամի բռնած դիրքորոշման պատճառով այդ համաձայնագիրը կյանքի չկոչվեց, քանի որ Հուսեյնն անձամբ երբեք համակրանք չէր տածում քրդերի նկատմամբ: Դրան հաջորդող ժամանակահատվածում նա «Ալ-Անֆալ» (ռազմավար) գործողության շրջանակներում գործնականում ցեղասպանության ենթարկեց քուրդ ժողովրդին: Տասնյակ հազարավոր քրդեր ֆիզիկապես ոչնչացվեցին, իսկ Քրդստանն «արաբականացվեց»: Իրադրությունը փոխվեց ԱՄՆ ղեկավարությամբ գործող միջազգային կոալիցիոն ուժերով իրաքյան զորքերը Քուվեյթից վտարելուց մեկ տարի անց`անց`1992թ.: Բաղդադը կորցրեց վերահսկողությունը երկրի հյուսիսի նկատմամբ, արգելվեցին իրաքյան ռազմական ավիացիայի թռիչքները երկրի հյուսիսային շրջաններում: Ստեղծված «անվտանգության գոտու» շրջանակներում, փաստորեն, ամրապնդվեց Իրաքյան Քրդստանի ինքնավար կարգավիճակը, ինչը Սադամ Հուսեյնի վարչակարգի տապալումից հետո նոր թափ հավաքեց: Իրականում այդ ինքնավարությունը ձեռք էր բերել անկախություն բոլոր հատկանիշներով՝ բացառությամբ դե-յուրե ճանաչվելուց: 2005թ. հունվարին Իրաքյան Քրդստանում անցկացված հանրաքվեով քրդերի 98%-ը կողմ քվեարկեց լիակատար անկախությանը: Սակայն Իրաքյան Քրդստանի իշխանությունները զգուշացան հանրաքվեի արդյունքները կենսագործելուց`կենսագործելուց`երկյուղելով տարածաշրջանային աղետներից: Սկսած 1992-ից՝ քրդական ինքնավարության պետհիմնարկներում արգելվել է Իրաքի պետական դրոշը: 2004թ. գարնանը Իրաքյան Քրդստան բերվեցին Շվեյցարիայում տպագրված քրդական դինարները, սակայն ԱՄՆ-ը արգելեց քրդական նոր արժույթի կիրառումը 1 : Բացի այդ, քրդերը երկրի «Իրաքի Հանրապետություն» անվանումը փոխարինել են «Իրաքի Դաշնային Հանրապետություն» անվամբ, ինչն էլ արտացոլվել է քրդերի կողմից վերահսկվող տարածքների պաշտոնական փաստաթղթերում: Քրդերն ունեն նաև սեփական օրենսդիր և գործադիր իշխանություններ, պետական օրհներգ, բանակ: Այս ամենը նշանակում է, որ այսօր քրդերն իրենց չեն համարում միացյալ արաբական պետության`պետության`Իրաքի մի մասը: Սադամ Հուսեյնի օրոք Բաղդադի ու Անկարայի միջև համաձայնություն էր ձեռք բերվել, ըստ որի՝ թուրքական ստորաբաժանումները կարող էին Իրաքի տարածքում «տաք հետքերով» հետապնդել քուրդ զինյալներին: Ընդ որում՝ իրաքցի զինվորականները հաճախ մոռանում էին այդ համաձայնության մասին`մասին`խանդավառությամբ չընդունելով սեփական տարածքում թուրք գործընկերների նմանօրինակ քայլերը: Սադամ Հուսեյնը հարաբերական հաջողությամբ վերահսկում էր երկրի հյուսիսը և դաժանորեն ճնշում քրդերի ապստամբությունները: Սակայն նրա տապալումից հետո իրաքյան նոր խամաճիկային կառավարությունը փաստացիորեն կորցրեց վերահսկողությունը Քիրքուքի և Մոսուլի շրջանների նկատմամբ: Քրդերին հնարավորություն ընձեռվեց ստեղծել յուրահատուկ «պարտիզանական արգելավայր», որը դարձավ Թուրքիայի տարածքում գործող քրդերի հենակետը:

1994թ. հունվարին Նովոռոսիյսկից եկող «Նասիա» հեղուկանավի վթարից հետո Թուրքիան ընդունեց միակողմանի փաստաթուղթ, ուր մտցվեցին մի շարք նորամուծություններ. 1. 200 մետրից ավելի երկարություն ունեցող նավերը պետք է նեղուցներն անցնեն օրվա ցերեկային ժամերին, և դա անպայմանորեն իրականացվելու է թուրքական լոցմանով (նավատար): Այս նորամուծությունը հիմնականում վերաբերում է հեղուկանավերին ու Սևծովյան նավատորմի ռազմանավերին: 2. Այսուհետ թուրքական իշխանությունները կփորձեն անցկացնել առևտրական նավերի, առաջին հերթին հեղուկանավերի ստուգում`ստուգում`պատճառաբանելով ազգային և միջազգային շահագործական-էկոլոգիական ստանդարտների կիրառմամբ: 3. Այդ ստանդարտները չպահպանելու դեպքում կկիրառվեն տուգանքներ և այլ պատժամիջոցներ`պատժամիջոցներ`ընդհուպ մինչև նավը հետ ուղարկելը, նեղուցներին կից նավահանգիստներում կանգառի (լիցքավորման) սահմանափակումը և այլն: 4. Խնդրահարույց նավերի ու բեռների համար լոցմանական ծառայության և նավահանգստային կանգառի արժեքն ավելացավ մի քանի անգամ: Փաստաթուղթն ուժի մեջ մտավ 1994թ. հուլիսի 1-ից: Նույն թվականի մայիսին Միջազգային ծովային կազմակերպությունը (ՄԾԿ), որը ստեղծվել էր սկզբնական շրջանում նավարկության կարգավորման համար և հետո իր իրավասությունը տարածել նավարկելի ջրանցքների ու նավարկության բնապահպանական խնդիրների վրա, արձագանքեց թուրքական նախաձեռնությանը: Չնայած ՄԾԿ-ն մեղմացրեց թուրքական «Նավարկության կարգավորումը» փաստաթղթի կետերի մեծամասնությունը (հանեց տուգանքներն ու պատիժները), բայց դրա հետ մեկտեղ ներառեց մի շարք «թուրքական» դրույթներ: Դա գլխավորապես վերաբերում է նեղուցների անցման պահանջները չբավարարող նավերի մուտքի դադարեցմանն ու խոչընդոտմանը: Ներկայումս նեղուցներով անցնող նավերի միայն 40 տոկոսն է օգտվում թուրքական լոցմանների ծառայություններից: Ընդ որում, պատահարների մեծամասնությունը տեղի է ունենում այն նավերի հետ, որոնք չեն օգտվում թուրքական լոցմանների ծառայություններից: Թուրքիայի այս քայլը տեղի ունեցավ առանց Մոնտրեի կոնվենցիան ստորագրած երկրների մասնակցության: Մյուս կողմից՝ այսօր Մոնտրեի կոնվենցիան և նրա մասնակիցների կազմը համարժեք չեն նրա ընդունումից մոտ 70 տարի անց առաջացած իրադրությանը: 1994թ. նավարկության մեջ Թուրքիայի կողմից նոր կանոնների հաստատումը նոր ցնցումներ առաջացրեց ռուս-թուրքական հարաբերություններում և սկիզբ դրեց «նեղուցային» հակամարտությանը: Ռուսաստանը մի շարք բողոքի նոտաներ հղեց, ռուսական ԶԼՄ-ում քննադատական հոդվածների հեղեղ թափվեց Թուրքիայի հասցեին, Ռուսաստանը նույնիսկ սպառնաց Թուրքիային գազ չմատակարարել: Ռուսական հաշվարկներով՝ դրան հաջորդող 7 տարիների ընթացքում Ռուսաստանը կորցրել է 100 միլիարդ դոլար:

Комиссия турецкого парламента 16 апреля одобрила проект внесения поправок в 301 и 305 статьи Уголовного кодекса (УК) страны. 301 статья гласит: 1. Человек, который «публично клевещет на турецкую нацию, республику или Великое национальное собрание Турции (ВНСТ)», наказывается тюремным заключением сроком от полугода до трех лет. 2. Человек, который «публично клевещет на правительство Республики Турция, судебные учреждения государства, вооруженные силы или силы безопасности», наказывается тюремным заключением сроком от шести месяцев до двух лет. 3. Если оскорбление, публично сделанное в адрес турецкой нации, наносится турецким гражданином за границей, то предусмотренная мера наказания ужесточается еще на треть. 4. Статья не распространяется на критические замечания, сделанные в адрес властей. 305 статьей предусмотрена следующая мера наказания: «Гражданин Турции, имеющий прямые или косвенные личные выгоды от иностранцев и иностранных структур и действующий против основополагающих национальных интересов, подвергается тюремному заключению сроком от трех до десяти лет». 30 апреля 2008г. турецкий парламент после восьмичасовых обсуждений одобрил поправки в УК страны, согласно которым в 301 статью были внесены следующие изменения: 1. Преступлением считается оскорбление, нанесенное «турецкой нации». Раньше это касалось только оскорбления, нанесенного «турецкости» (турецкому самосознанию). 2. Максимальная мера наказания сократилась с трех до двух лет лишения свободы, что дает возможность заменить тюремное заключение условным сроком отсрочки выполнения судебного вердикта. Помимо этого, полностью упразднен пункт, предусматривающий увеличение меры наказания на треть, если обвиняемый совершил данное преступление за пределами Турции. 3. Любое уголовное дело по этой статье может возбуждать только министр юстиции. В то же время содержание 305 статьи осталось без изменений, просто преследование лиц, нарушивших эту статью закона, должно производиться с разрешения президента, а не министра юстиции страны, как было прежде. Во время заседания парламента, начавшегося в 20:30 и завершившегося в 04:35, в пользу внесения поправок проголосовали 250, против-65 депутатов ВНСТ. Партия «Справедливость и развитие» (ПСР), занимающая большинство в меджлисе (общее число депутатов-550) 1 , была единственной,

ԶԱՐԳԱՑՈՒՄՆԵՐ ԹՈՒՐՔԻԱՅՈՒՄ «ՔՐԴԱԿԱՆ ՀԱՐՑԻ» ՇՈՒՐՋ 2009 թվականի հոկտեմբերի 14-ին Եվրահանձնաժողովը հրապարակեց ԵՄ անդամակցության թեկնածու երկրների վերաբերյալ տարեկան զեկույցը: Թուրքիայի կտրվածքով 1998 թվականից հրապարակվող 11-րդ զեկույցում ժողովրդավարության ուղղությամբ դրական քայլերից են համարվում քրդերեն լեզվով «TRT-6»-ի հաղորդումները, ալավիների նկատմամբ դրական նախաձեռնությունները: ԵՄ-ն ողջունում էր 2009 թվականի նոյեմբերի 10-ին թուրքական խորհրդարանում պլանավորված «Քրդական հարցի» դեմոկրատական լուծման քննարկումները, որոնց մասին Թուրքիայում խոսում էին դեռեւս հուլիսից: Այս ամենին զուգահեռ`զուգահեռ`Իմրալի կղզում ցմահ բանտարկված PKK առաջնորդ Աբդուլա Օջալանը, ինչպես նաեւ PKK 5 զինյալներ տեղափոխվեցին նորակառույց մասնաշենք: Մինչեւ վերջերս այդ կալանավայրը հսկում էին հատուկ նշանակության մարտիկները, իսկ այժմ դա անում են կալանավայրերի սովորական հսկիչները: Թերեւս, իշխանությունների զիջողականության պատճառն այն է, որ Օջալանը համաձայնել է Թուրքիա վերադառնալու կոչով դիմել PKK անդամների խմբին («խաղաղության խմբին»)` որպես PKK-ի կողմից զինյալ պայքարին վերջ դնելու պատրաստակամության ժեստ: Նույնիսկ նշվում է, որ Օջալանն արդեն նախապատրաստել է ընդհանուր դեմոկրատացման շրջանակներում «Քրդական հարցի» փուլային լուծման «ճանապարհային քարտեզը» եւ այն փաստաբանի միջոցով հանձնել թուրքական իշխանություններին: Միաժամանակ, հոկտեմբերի երկրորդ կեսին Օջալանի կոչով PKK 34 անդամներից բաղկացած «խաղաղության խումբը» վերադարձավ Թուրքիա: Նրանք ձերբակալվեցին, սակայն որոշ ժամանակ անց դատարանը համաներմամբ («զղջման օրենք»-ի հիմքով) ազատեց նրանցից 29-ին, իսկ հետո`հետո`նաեւ մնացած 5-ին: Դատարանը դա հիմնավորեց նրանով, որ «PKK-ում գտնված ժամանակ նրանք ոչ մի հանցագործություն չէին կատարել»: Տասնյակ հազարավոր համակիրներ, քրդական Դեմոկրատական հասարակարգ կուսակցության (ԴՀԿ) գլխավորությամբ, մեծ շուքով ընդունեցին զինյալների վերադարձը, որով էլ հարուցեցին թուրքական հասարակության ու հատկապես ընդդիմության դժգոհությունը: Սակայն ամենամեծ դժգոհությունն արտահայտեցին PKK-ականների կողմից սպանված թուրք զինծառայողների մայրերն ու հակամարտության ժամանակ վիրավորված վետերանները: Այդ կապակցությամբ ԴՀԿ առաջնորդ Ահմեթ Թուրքը հայտարարեց, որ իրենք հետագայում առավել չափավոր կլինեն եւ վերադարձողներին կդիմավորեն միայն նրանց ընտանիքների անդամները: Սակայն չպետք է կարծել, թե զինյալների Թուրքիա վերադարձով PKK-ն թուլանում է: Այդ մասին է վկայում այն հանգամանքը, որ Թուրքիա վերադարձած 34 PKK-ականների փոխարեն այս կառույցին են միացել 55 նոր զինյալներ: Իսկ Քրդական ազգային կոնգրեսի անդամ Դուրան Քալքանը քրդական երիտասարդությանը կոչ է արել միանալ PKK-ին, որպեսզի դրանով Թուրքիայի կառավարությանը պարտադրեն խաղաղություն, քանզի միայն իրենց ուժեղ լինելու հանգամանքը դրա հնարավորությունը կընձեռի 1 :

2009 թվականի դեկտեմբերի 21-ին թուրքական կառավարության նոր շենքում կայացած նախարարների խորհրդի նստաշրջանում որոշում ընդունվեց Արտասահմանում բնակվող թուրք քաղաքացիների հարցերով գերատեսչության ստեղծման մասին: Նախագիծը պատրաստվել է արտասահմանաբնակ թուրք քաղաքացիների իրավունքների պաշտպանության գծով պետնախարար Ֆարուք Չելիքի կողմից: Նստաշրջանի ավարտին փոխվարչապետ եւ կառավարության խոսնակ Ջեմիլ Չիչեքը հայտարարեց, որ եկել է թուրքական սփյուռքի նախարարության ստեղծման ժամանակը. «Շատ տարիների ընթացքում Թուրքիան ստիպված է եղել տարբեր խնդիրների շուրջ բախվել հայկական, հունական եւ այլ լոբբիների հետ, այժմ եկել է ժամանակը`ժամանակը`ստեղծելու զորեղ թուրքական լոբբի, եւ համապատասխան նախարարությունը կնպաստի այդ գործընթացին: Ներկայում արտասահմանում բնակվող 220 միլիոն թյուրքերի հետ մեկտեղ, բնակվում է մոտ 5 միլիոն թուրք, եւ մենք անտարբեր չենք կարող լինել նրանց կենսակերպի ու խնդիրների նկատմամբ: Մեր պետությունը կօգնի նրանց`նրանց`լուծելու իրենց խնդիրները»: Այս նախագիծը հաստատման համար պետք է ուղարկվի թուրքական խորհրդարան: Կարելի է կարծել, որ խորհրդարանն անպայման կհաստատի դա, քանի որ ընդդիմադիր Ժողովրդա-հանրապետական եւ Ազգայնական շարժում կուսակցությունները կաջակցեն այդ նախագծին: Պատճառն այն է, որ նմանատիպ հարցերում վերոնշյալ ընդդիմադիր կուսակցությունները հանդես են գալիս առավել խիստ դիրքերից, քան իշխող ԱԶԿ-ն: Արտասահմանաբնակ թուրքերի ու ազգակից համայնքների գերատեսչության ղեկավար կազմն ունենալու է հետեւյալ պատկերը. 1 ղեկավար, 7 բաժնի պետ եւ 50 մասնագետ: Գերատեսչության կառույցի մեջ են մտնելու Արտասահմանաբնակ քաղաքացիների հարցերով վարչությունը, Ցեղակից ու ազգակից համայնքների վարչությունը, Հասարակական կապերի վարչությունը, Ուսանողների միջազգային վարչությունը, Ռազմավարական զարգացման ու աջակցման վարչությունը: Որպես առանձին միավոր`միավոր`գերատեսչության ենթակայության ներքո գործելու է անգլիախոս երկրներում բնակվող թուրքերի ենթավարչությունը: Դա պատահական չէ, քանի որ թուրքական լոբբիստական կազմակերպությունների հիմնական ուղղվածությունը հանդիսանում են հենց այդ երկրները (մասնավորապես`մասնավորապես`ԱՄՆ-ը եւ Մեծ Բրիտանիան): Նախատեսվում է նաեւ ստեղծել տարածաշրջանային բաժանմունքներ բոլոր այն երկրներում, որոնցում պետք է իր գործունեությունը ծավալի թուրքական սփյուռքի նախարարությունը: Առաջին փուլում նախատեսված է աշխատանքներ տանել Ամերիկայում, Կանադայում, Գերմանիայում, Ֆրանսիայում, Իտալիայում, Անգլիայում, Հոլանդիայում, Բելգիայում, Լյուքսեմբուրգում, Դանիայում, Շվեդիայում, Ֆինլանդիայում, Շվեյցարիայում, Ավստրալիայում ու Նոր Զելանդիայում: Սա պայմանավորված է նրանով, որ այդ երկրներում առկա է թուրքական քիչ թե շատ հոծ բնակչություն:

2009 թվականի հունիսի 26-ին Թուրքիայի խորհրդարանն ընդունեց թիվ 5918 օրենքում փոփոխություններ կատարելու մասին օրինագիծը: Դրանից երեք օր անց նախագիծը, հաստատման համար, ուղարկվեց երկրի նախագահ Գյուլին, որն էլ հուլիսի 8-ին հաստատեց այն` այն`չնայած այդպես չվարվելու զինվորականների կոչերին: Այս փոփոխության արդյունքում սահմանադրական կարգը խախտած զինվորականների գործերը հանձնվեցին համաքաղաքացիական դատարաններին: Իսկ դա նշանակում էր, որ Թուրքիայի պատմության մեջ առաջին անգամ քաղաքացիական քննիչները հետաքննության շրջանակներում պետք է ստուգումների ենթարկեին թուրք զինվորականների գաղտնի փաստաթղթերը: Բացի այդ, թիվ 5918 օրենքը նախատեսում էր փոփոխություններ կատարել Թուրքիայի Հանրապետության Քրեական օրենսգրքի 250-րդ հոդվածում. համաքաղաքացիական դատարաններում զինվորականների նկատմամբ դատական գործընթացներ իրականացնել այնպիսի դեպքերում, երբ նրանք կատարած լինեն հանցագործություններ, որոնք կապված չեն իրենց պաշտոնական լիազորությունների հետ եւ դուրս են գալիս զինվորական ծառայության շրջանակներից: 1952թ. ընդունված թիվ 5918 օրենքում փոփոխություններ կատարելու կապակցությամբ ընդդիմադիր կուսակցություններն արտահայտեցին իրենց բուռն դժգոհությունը: Ժողովրդա-հանրապետական կուսակցությունը (ԺՀԿ) հայտարարեց, որ մտադիր է դիմել Սահմանադրական դատարան (ՍԴ), քանզի գործող Սահմանադրությամբ հստակ ուրվագծված են ռազմական դատարանների լիազորությունները, մինչդեռ օրենսդիրը, փոփոխության չենթարկելով համապատասխան սահմանադրական դրույթները, փորձել է ամրապնդել վերոնշյալ նորմերը «սովորական» օրենքի ընդունման ճանապարհով: 2010 թվականի հունվարի 21-ին սկսվեց ՍԴ նիստը, ուր քննվեց թիվ 5918 օրենքի փոփոխությունների`փոփոխությունների`Սահմանադրությանը համապատասխանության հարցը: ՍԴ հիմնական անդամները (ՍԴ-ն կազմված է 11 հիմնական ու 4 պահեստային անդամներից) միաձայն հանգեցին այն եզրակացության, որ դրա որոշ դրույթներ չեն համապատասխանում Սահմանադրությանը: ՍԴ-ն գտավ, որ անթույլատրելի է օրենքներով սահմանադրական դրույթների սահմանափակումը: Պետք է նշել, որ ՍԴ-ն մեկ ամիս առաջ էր քննել ԺՀԿ-ի միջնորդությունը, սակայն վճիռը կայացրեց միայն 2010 թվականի հունվարի 21-ին: Թուրք վերլուծաբանները ՍԴ այդ որոշումը կապում են գերագույն դատարանի անդամների «սպասողական դրության» հետ, քանի որ ՍԴ-ն վճիռը կայացրեց այն նույն օրը, երբ ավարտին մոտեցավ Գլխավոր շտաբի (ԳՇ) Հատուկ նշանակության ուժերի հրամանատարությունում 26 օր տեւած խուզարկությունը, ինչն աննախադեպ էր Թուրքիայի ողջ պատմության մեջ: Այժմ ՍԴ կայացրած վճռով մեջտեղ եկավ համաքաղաքացիական դատարաններում զինվորականների`զինվորականների`դեռեւս չավարտված դատական գործերի հարցը, որոնցից շատերը

20-ին թուրքական «Թարաֆ» թերթը հրապարակեց 2003թ. պլանավորված ռազմական հեղաշրջման պլանի մանրամասների վերաբերյալ մի հոդված: Զինվորականները դժգոհ էին մնացել 2002թ. խորհրդարանական ընտրություններից, որոնցում վստահ հաղթանակ (ընտրողների քվեների 34.3%-ը) էր տարել կրոնական ու իսլամիստական կողմնորոշմամբ հայտնի Արդարություն և զարգացում կուսակցությունը (ԱԶԿ): «Թարաֆ» թերթի կարծիքով`կարծիքով`ԶԼՄ-ում տվյալ խնդրի վերաբերյալ լայնամասշտաբ լուսաբանման բացակայությունը պայմանավորված է նրանով, որ շատ լրագրողներ անմիջականորեն ներառված են թուրք զինվորականների գաղտնի դավադրության մեջ: Դավադիրների հիմնական առաջադրանքը հետևյալն էր. իշխանությունից հեռացնել ԱԶԿ կառավարությանը և թույլ չտալ քաղաքական իսլամի համակիրների միավորումը: Դրա համար անհրաժեշտ էր իշխանության բերել աշխարհիկ ռեժիմի հանդեպ լոյալ տրամադրված պաշտոնատար անձանց, ինչը հնարավորություն կընձեռեր ամրապնդելու աշխարհիկ պետականությունը: Այդ պլանը ստացել էր «Բալյոզ» («Կռան») անվանումը և մշակվել 2002-2003թթ.: Այն հավանության է արժանացել զինված ուժերի 162 սպաների, այդ թվում նաև 29 գեներալների հանդիպման ժամանակ: Դրա համաձայն`համաձայն`նախատեսված էր երկրում հայտարարել արտակարգ դրություն և քաոսի ու բռնության մթնոլորտի ստեղծման ճանապարհով հեղաշրջման կազմակերպման համար համապատասխան հիմք ստեղծել: Այդ նպատակով պլանավորված էին մի շարք գործողություններ, որոնց արդյունքում պետք է սպանվեին բազմաթիվ խաղաղ բնակիչներ: Դավադիրների կարծիքով`կարծիքով`քաոսային իրավիճակի ստեղծումը և բազմաթիվ զոհերը, ուղիղ հեռարձակման հետ մեկտեղ, անհրաժեշտ էֆեկտ էին ապահովելու իրենց նպատակին հասնելու համար: Թուրքական մի շարք փորձագետներ կարծում են, որ 2003թ. կարող էր տեղի ունենալ Թուրքիայի Հանրապետության ողջ պատմության մեջ ամենաարյունալի հեղաշրջումը: Պլանավորված միջոցառումների թվում հատկապես առանձնանում էին հետևյալները. ուրբաթօրյա աղոթքի ժամանակ ահաբեկչական գործողությունների կազմակերպում (մարտական ինքնաթիռի պայթեցում հավաքված ամբոխի վրա) ստամբուլյան այնպիսի խոշոր մզկիթներում, որպիսիք են Ֆաթիհը և Բեյազըթը, իմամի հագուստով սեփական գործակալների ներառմամբ Ռազմական ավիացիայի թանգարանի վրա հարձակման կազմակերպում`կազմակերպում`«Մոլոտովի կոկտեյլներ» նետելով, ոչնչացնել թուրքական կործանիչ ու դրանում մեղադրել Հունաստանին: Այս գործողությունների իրականացման արդյունքում ԱԶԿ-ին մեղադրելու էին սեփական քաղաքացիների անվտանգությունն ապահովելու անկարողության մեջ, ինչը վերջին հաշվով հանգեցնելու էր ռազմական հեղաշրջման: Այս պլանը մշակվել է այն ժամանակ Առաջին բանակի (շտաբ-կայանը`կայանը`Ստամբուլում) հրամանատար, ներկայում պաշտոնաթող գեներալ Չեթին Դողանի ղեկավարությամբ: Անմիջական մասնակցություն են ցուցաբերել նաև Ռազմական ակադեմիայի հրամանատար,

Թուրքիայի ներկայիս վարչակարգի`վարչակարգի`իսլամական աշխարհի հետ մերձեցման քաղաքական գիծը հանգեցրեց թուրք-իսրայելական հարաբերությունների կտրուկ սրմանը, որն էլ իր հերթին բերեց թուրք-իրանական հարաբերությունների աշխուժացմանը: Ներկայումս Անկարայի ու Թեհրանի հարաբերությունները գտնվում են բավական բարձր մակարդակի վրա: Միջին Արեւելքի խոշորագույն այս երկրները դեմ են հանդես գալիս ամերիկյան «Մեծ Մերձավոր Արեւելք» նախագծին, քանի որ դրանով նախատեսվում է մասնատել այդ երկրները: Ժամանակին Իրանը ողջունեց թուրքական խորհրդարանի որոշումը`որոշումը`մերժել տարածքի տրամադրումը ԱՄՆ-ին Իրաքի դեմ ռազմական գործողության համար: Իրանական կողմը քրդական հարցում համակարծիք է Թուրքիայի հետ եւ աջակցում է Քրդական բանվորական կուսակցության (ՔԲԿ) անջատողականների դեմ վերջինիս պայքարին, ինչն ընդգծվեց 2006 թվականին ձերբակալված քուրդ զինյալներին Թուրքիային հանձնելով եւ սեփական տարածքում ՔԲԿ ակտիվիստների բազավորմանն արգելք հանդիսանալով: Երկու երկրների հարաբերությունների զարգացման գործում կարեւոր դեր է խաղում էներգետիկ գործոնը: 2009 թվականի հունվարին Էրդողանը Բրյուսելում հայտարարեց, որ առանց Իրանի մասնակցության անիմաստ է խոսել «Նաբուկո» գազատարի նախագծի մասին: Էրդողանի այդ հայտարարությունը պայմանավորված էր նրանով, որ տարածաշրջանի խոշորագույն էներգետիկ-տրանսպորտային հանգույց դառնալու ցանկություն ունեցող Թուրքիայի համար Իրանը մեծ նշանակություն ունի, քանի որ տիրապետում է ածխաջրածինների մեծ պաշարների եւ առաջիկայում կարող է դառնալ ԵՄ կարեւոր գազամատակարար երկիր: Բացի այդ, Թուրքիան գտնում է, որ Կենտրոնական Ասիայի մուտքն Իրանով առավել անվտանգ է, քան Վրաստանով: Թուրքիան այսօր շահագրգռված է Իրանում եւ նրա շուրջ կայունության պահպանմամբ: Անկարան իր միջնորդական ծառայությունն է առաջարկել Արեւմուտքին ու Իրանին, որոնց միջեւ վեճի առարկա է հանդիսանում վերջինիս միջուկային ծրագիրը: Իրանն էլ հույս ունի ստանալ Թուրքիայի աջակցությունն այն փակուղային իրավիճակում, որն առաջացել է իր միջուկային ծրագրի հետ կապված: Անկարան առավել հակված է այն տարբերակին, ըստ որի`որի`յուրաքանչյուր պետություն իրավունք ունի խաղաղ նպատակներով մշակելու միջուկային տեխնոլոգիաներ: 2009 թվականի հոկտեմբերի վերջին Իրան կատարած այցելության ժամանակ այս մասին բարձրաձայնեց Թուրքիայի վարչապետ Էրդողանը: Նա Իրանն անվանեց «Թուրքիայի ընկեր» եւ հատուկ ընդգծեց Արեւմուտքի ոչ օբյեկտիվ վերաբերմունքն Իրանի միջուկային ծրագրի նկատմամբ. «Յուրաքանչյուր պետություն իրավունք ունի խաղաղ նպատակներով օգտագործել ատոմային էներգիան, եւ նրանք, ովքեր կողմ են գլոբալ միջուկային զինաթափմանը, պետք է առաջին հերթին այդ գործընթացն սկսեն հենց իրենցից»: Էրդողանն Իրանի նկատմամբ հնարավոր ռազմական ինտերվենցիան որակեց որպես «անհեթեթություն»: Սա իսկապես աննախադեպ քննադատություն էր`էր`ուղղված Արեւմուտքի հասցեին: Իր հերթին Իրանի նախագահ Մահմուդ Ահմադինեժադն անցյալ տարվա Դավոսյան միջադեպից հետո Էրդողանին համարում է իր անձնական ընկերը: Չնայած դրան`դրան`Թուրքիան դեմ է, որ Իրանն ունենա միջուկային ռումբ, քանի որ Իրանի կողմից միջուկային զենքի ստեղծումն իր հերթին կնպաստի «շղթայական ռեակցիայի» էֆեկտի

ԽՍՀՄ փլուզումը պանթյուրքիստական տրամադրությունների զգալի աճ արձանագրեց Թուրքիայում, որն անմիջապես սկսեց մի շարք ուղղություններով (քաղաքական, տնտեսական, գաղափարախոսական) ներթափանցել Ադրբեջան ու Կենտրոնական Ասիա: Այս առումով յուրահատուկ տեղ գրավեց Նախիջեւանը, որը պանթյուրքիզմի տեսակետից առանձնահատուկ նշանակություն ուներ: Այդ տարածքը, ըստ էության, կապող օղակ է Թուրքիայի ու Ադրբեջանի, Թուրքիայի եւ ողջ Թուրանի միջեւ: Ժամանակին Հեյդար Ալիեւը Նախիջեւանը որակել է որպես դեպի թուրք-իսլամական աշխարհ բացվող դուռ: Թուրքիա-Նախիջեւան քաղաքական շփումները Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետությունում (ՆԻՀ) սեփական ազդեցությունը մեծացնելու ուղղությամբ Թուրքիայի առաջին գործուն քայլը հանդիսացավ 1992 թվականի մայիսին Արաքս գետի վրա կառուցված Հասրեթ (թարգմանաբար`թարգմանաբար`կարոտ) կամուրջը, որն ադրբեջանցիներն անվանում են նաեւ «Հույսի կամուրջ»: Կամրջի կառուցումը տեւել է մոտ մեկ տարի եւ արժեցել 9 միլիարդ 600 միլիոն թուրքական լիրա (մոտ 2 միլիոն դոլար): Կամրջի բացման արարողության ժամանակ Թուրքիայի վարչապետ Դեմիրելը հայտարարեց. «Այս կամրջի բացմամբ վերջ տրվեց 70-ամյա կարոտին: Թուրքիան եւ Նախիջեւանը «գրկախառնվեցին» միմյանց»: 1993 թվականի փետրվարի 5-ին ՆԻՀ-ում բացվեց Թուրքիայի գլխավոր հյուպատոսությունը: 2004 թվականի ապրիլի 12-ին Կարսում բացվեց Ադրբեջանի գլխավոր հյուպատոսությունը, ինչը Թուրքիայում բացված Ադրբեջանի երկրորդ գլխավոր հյուպատոսությունն էր (առաջինը բացվել էր 1992 թվականին Ստամբուլում): Կարսի ադրբեջանական հյուպատոսության աշխատանքային շրջանակներում են ներառված Թուրքիայի արեւելյան 17 վիլայեթները: Կարսի ընտրությունը նույնպես պատահական չէր, քանի որ Կարսի վիլայեթում բնակվում են մեծ թվով ադրբեջանցիներ: Այս ամենը պետք է ամրապնդեր Թուրքիա-Նախիջեւան կապերը: Ներկայումս Ադրբեջանը պլանավորում է եւս մեկ հյուպատոսություն բացել Էրզրումում: Ի դեպ, Կարսում ադրբեջանական հյուպատոսության բացման կապակցությամբ Իգդիրի վիլայեթի բնակչությունը դժգոհություն հայտնեց, թե ինչու այն չի բացվել Իգդիրում, որը համարվում է դեպի ՆԻՀ բացվող դարպաս: Դժգոհության պատճառն այն է, որ ՆԻՀ այցելել ցանկացող Իգդիրի բնակչությունը վիզա ստանալու համար ստիպված է մոտ 400 կիլոմետր ճանապարհ կտրել`կտրել`Կարս հասնելու եւ հետ վերադառնալու համար: Իգդիրի բնակչությունը հուսով է, որ շուտով կվերացվի երկու երկրների միջեւ գործող վիզային ռեժիմը: 2008 թվականի հունիսի սկզբին ՆԻՀ այցելեց Թուրքիայի վարչապետ Էրդողանը, ինչը հանդիսացավ թուրքական կառավարության ղեկավարի երկրորդ այցը (ինչպես արդեն նշվել է, դրանից 16 տարի առաջ ՆԻՀ էր այցելել վարչապետ Սուլեյման Դեմիրելը): Էրդողանի այցի ժամանակ քննարկվեցին դեպի ՆԻՀ կառուցվելիք երկաթուղու եւ գազամուղի խնդիրները: Նույն

Վերջին շրջանում Թուրքիայում շարունակում է լարված մնալ երկրի ներքաղաքական իրավիճակը, ինչը պայմանավորված է քաղաքական իշխանությունների և զինվորականների ու դատական իշխանությունների միջև պայքարի շիկացմամբ: Պատճառը «Բալյոզ» (Կռան) ռազմական հեղաշրջում կազմակերպելու մեջ մեղադրվող զինվորականների ձերբակալություններն են և այն, որ ըստ շրջանառվող լուրերի՝ Թուրքիայի գլխավոր դատախազությունը երկու հայց է պատրաստել Թուրքիայում իշխող Արդարություն և զարգացում կուսակցության (ԱԶԿ) դեմ: Դրա համար էլ շատերի գնահատմամբ ներկայումս Թուրքիայում առավել հավանական է համարվում «դատական» հեղաշրջումը և ոչ թե զինվորականը, մանավանդ որ զինվորականների շրջանում բացակայում է միաբանությունը, և վերջին ժամանակներս ԱԶԿ-ն զգալի քայլեր է գործադրել նրանց դիրքերը սասանելու ուղղությամբ: Եվ ահա այս ամենին հավելվեց ԱԶԿ առաջադրած Սահմանադրական բարեփոխումների փաթեթը (ՍԲՓ), որով ուղղումներ կմտցվեն ռազմական խունտայի ժամանակ`ժամանակ`1982թ. նոյեմբերի 7-ին, ընդունված Սահմանադրությունում, որով մեծ հնարավորություններ էին ընձեռվել զինվորականներին ու դատական իշխանություններին: ՍԲՓ-ն նախատեսում է սահմանափակել նրանց իրավունքներն ու լիազորությունները: Մարտի 2-ին ելույթ ունենալով ԱԶԿ խորհրդարանական խմբի նստաշրջանում`նստաշրջանում`Էրդողանը նշեց, որ եթե Թուրքիան ցանկանում է դառնալ ժամանակակից աշխարհի մի մասնիկը, ապա նրան անհրաժեշտ է ապահովել սեփական իրավական համակարգի պարզեցումը և վերջ դնել օրենսդրական խախտումներին: Ըստ Էրդողանի`Էրդողանի`խոսքը ոչ թե քաղաքական վրիժառության, այլ այն անձանց իրավական պատասխանատվության մասին է, որոնք իրենք են ցանկացել նման կերպ վարվել ժողովրդի կամքի, խորհրդարանի ու դեմոկրատական կարգի հանդեպ: Փոխվարչապետ Ջեմիլ Չիչեքը մարտի վերջերին հայտարարեց, որ ներկայիս Սահմանադրությամբ Թուրքիային շատ դժվար կլինի ավարտին հասցնել 2005թ. սկսված Եվրամիությանն անդամակցելու գործընթացը: Չիչեքը չի թաքցնում, որ ՍԲՓ գլխավոր նպատակը երկրում զինվորականների ազդեցությունը սահմանափակելն է. «Սահմանադրական փոփոխությունների նպատակը կյանքի բոլոր ոլորտներում ժողովրդի ինքնիշխանության հաստատումն է, ժողովրդի իշխանության ամրապնդումը: Այսօր մենք ենք իշխող կուսակցությունը, վաղը կարող է լինել մեկ ուրիշը: Միայն անփոփոխ է մնում ժողովրդի կամքը, նրա ինքնիշխանությունը: Եվ անհնար է պատկերացնել, որ նա կապրի զինվորականների ճնշման ներքո»: ԱԶԿ առաջադրած սահմանադրական բարեփոխումներից գլխավորները հետևյալն են. 1. Սահմանադրական դատարանի (ՍԴ) դատավորների թվաքանակը հասցնել 19-ի, ընդ որում՝ դրանցից 3-ին պետք է նշանակի խորհրդարանը, իսկ 16-ին`ին`նախագահը: Միևնույն ժամանակ, ընդլայնվում է ՍԴ Գերագույն խորհրդի (Anayasa Mahkemesi Yuce Divan, AMYD) կողմից դատապարտվելիք անձանց շրջանակը: Դա, մասնավորապես, վերաբերում է ԹԱՄԺ նախագահին, Գլխավոր շտաբի պետին և բանակային հրամանատարներին: Վերջիններս,

2010 թվականի գարնանը PKK-ն հայտարարեց, որ միակողմանիորեն չեղյալ է հայտարարում 14 ամիս տեւած զինադադարը եւ հունիսի 1-ից ռազմական գործողություններ է ձեռնարկելու թուրքական բանակի դեմ: Իր այդ քայլը PKK-ն պատճառաբանեց նրանով, որ Թուրքիան շարունակում է թշնամական գործողություններ իրականացնել քրդերի հանդեպ: Չպետք է մոռանալ, որ մայիսին թուրքական օդուժը ռմբակոծեց Հյուսիսային Իրաքում գտնվող քուրդ անջատողականների դիրքերը: Զինադադարը չեղյալ հայտարարելուց հետո PKK-ն որդեգրեց նոր մարտավարություն, ըստ որի`որի`հարձակումների պետք է ենթարկվեին թուրքական զորամասերը: Ողջ հունիս ամիսը թուրքական մամուլը ողողված էր PKK հարձակումների ու թուրքական ուժային կառույցների կորուստների շուրջ լուրերով: Այս միտումը պահպանվեց նաեւ հուլիս ամսին եւ շարունակվեց մինչեւ օգոստոսի կեսերը: Քուրդ զինյալները հիմնականում հարձակումներ էին գործում թուրքական զորամասերի, պարեկություն իրականացնող պահակախմբերի, ոստիկանատների, զինվորական ու ոստիկանական ավտոշարասյուների վրա: Նրանք ճանապարհներին տեղադրում էին ականներ, որոնց վրա պայթում էին թուրք զինծառայողներին կամ ոստիկաններին փոխադրող տրանսպորտային միջոցները: Ականապատումից զերծ չեն մնացել երկաթգծերն ու խողովակաշարերը: Օգոստոսի 2-ին Դիվրիղի եւ Էրզինջան քաղաքները միմյանց կապող երկաթգծի վրա տեղադրված ականից պայթել է մարդատար եւ բեռնատար վագոններից բաղկացած գնացքը, ինչի արդյունքում 8 վագոն շրջվել է, սակայն զոհեր եւ վիրավորներ չեն գրանցվել: Հուլիսի 21-ին քուրդ զինյալները Թուրքիան եւ Իրանը միմյանց կապող Աղրը նահանգի Դողուբայազըթ քաղաքի մոտ պայթեցրել են «Թավրիզ-Էրզրում (Անկարա)» գազամուղի թուրքական հատվածը: Պայթյունի արդյունքում 10 օրով դադարեցվել է իրանական գազի մուտքը Թուրքիա: Միջին հաշվարկով Իրանն օրական դրանով Թուրքիա է առաքում 23 միլիոն խորանարդ մետր գազ: Ստացվում է, որ քրդերի այս քայլը միաժամանակ հարված հասցրեց ե՛ւ Թուրքիային, որը հանդիսանում է իրանական գազի խոշորագույն ներկրողը, ե՛ւ Իրանին, որն էներգետիկ ոլորտում Թուրքիայի երկրորդ խոշոր գործընկերն է (Ռուսաստանից հետո): «Թավրիզ-Էրզրում» գազամուղի պայթյունի հետ կապված`կապված`Ադրբեջանն ստիպված է եղել մեծացնել Բաքու-Թբիլիսի-Էրզրում գազամուղով Թուրքիա առաքվող գազի մատակարարման ծավալը: Օգոստոսի 10-ի գիշերը Շըրնաքի մարզի Մաղարա գյուղի մոտ`մոտ`իրաքյան սահմանից 62 մղոն (մոտ 100 կիլոմետր) հեռավորության վրա, պայթեցվեց «Քիրքուք-Յումուրթալըք» (Ջեյհան) նավթամուղը, ինչի արդյունքում զոհվեց 2 մարդ եւ վիրավորվեց մեկը: Պայթուցիկ սարքը գործել է հեռակառավարմամբ, ինչի պատճառով էլ պայթյունից անմիջապես հետո օդ բարձրացված «F-16» ինքնաթիռներին չի հաջողվել հայտնաբերել պայթյունն իրականացնողներին: Թուրքական կողմն անմիջապես դրանում մեղադրեց քուրդ զինյալներին: Նավթամուղի վնասված հատվածի վերանորոգման համար պահանջվեց 2 օր: Բնականաբար, դադարեցվեց իրաքյան նավթի առաքումը դեպի Ջեյհան: Հարկ է նշել, որ սա 2010 թվականին գրանցված առաջին պայթյունը չէր տվյալ նավթամուղի համար: Հուլիսի 3-ին պայթեցվել էր նավթամուղի Մարդինի նահանգի Միդյաթ քաղաքի մոտով անցնող հատվածը (Սիրիայի սահմանի մոտ): Իսկ ապրիլի 26-ին Մոսուլի

Թուրք-ամերիկյան հարաբերությունների ներկա փուլին անդրադառնալուց առաջ հարկ է վերհիշել 2002 թվականին Թուրքիայում իշխանության եկած Արդարություն եւ զարգացում կուսակցության (ԱԶԿ) մի շարք քայլերը, որոնք առնչվում են ամերիկյան շահերին: Թուրքիան 2003 թվականին հրաժարվեց մասնակցել Իրաքի օկուպացիային, 2008 թվականի օգոստոսին ռուս-վրացական հնգօրյա պատերազմի ժամանակ փաստացիորեն աջակցեց Ռուսաստանին, իսկ այժմ ջերմ հարաբերություններ է հաստատել Իրանի հետ, եւ փոխարենը`փոխարենը`կտրուկ սրվել են թուրք-իսրայելական հարաբերությունները: Չպետք է մոռանալ, որ այս տարի Թուրքիան`Թուրքիան`որպես ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի ժամանակավոր անդամ, դեմ քվեարկեց Իրանի հանդեպ ՄԱԿ-ի պատժամիջոցներին, ինչի համար ԱՄՆ-ը մեղադրեց Եվրոպային, քանի որ վերջինս Թուրքիային չի ցանկանում տեսնել իր շարքերում եւ դրանով իսկ նրան մղում է դեպի արեւելք: 2010 թվականի սեպտեմբերի 23-ը Թուրքիայի համար դարձավ պատմական օր. Թուրքիայի եւ ՄԱԿ-ի պատմության ընթացքում առաջին անգամ Թուրքիայի ղեկավարն էր նախագահում ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի նիստը: Օրակարգում էր խաղաղություն հաստատելու գործում ջանքերի ներդրման խնդիրը: Բնականաբար, այստեղ եւս Գյուլը բաց չթողեց Իսրայելից պաշտոնական ներողություն պահանջելու հարմար պահը: Սեպտեմբերի 24-ին Թուրքիայի եւ ԱՄՆ նախագահներ Գյուլն ու Օբաման Նյու Յորքում «ոտքի» վրա հանդիպում անցկացրին: Նույն օրը «Նյու Յորք թայմսն» իր հոդվածներից մեկը նվիրեց թուրք-ամերիկյան հարաբերությունների ներկա փուլին: Դրանում նշված էր հետեւյալը. «ԱՄՆ-ին անհանգստացնում են թուրք-իրանական եւ թուրք-իսրայելական հարաբերությունները, Վաշինգտոնին սկսում են խանգարել Անկարայի ակտիվ արտաքին քաղաքական քայլերը: Իրանի միջուկային ծրագրի ֆինանսավորումն իրականացվում է թուրքական բանկերի միջոցով: Դա, Իսրայելի հետ հարաբերությունների վատթարացման հետ մեկտեղ, վնասում է Մերձավոր Արեւելքում խաղաղություն հաստատելու ԱՄՆ ջանքերին»: Հոդվածում ուշադրություն էր հրավիրված ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի 65-րդ նստաշրջանում Թուրքիայի նախագահի հնչեցրած հայտարարությունների վրա. «Եթե այսօր դուք նայեք համաշխարհային խնդիրներին, ապա կտեսնեք, որ դրանք Թուրքիան դրել են առավել շահեկան վիճակում: Ժամանակին Թուրքիան Եվրոպայի հիվանդ մարդն էր, մինչդեռ այսօր նա Եվրոպայի միակ առողջ մարդն է: Թուրքիան, Բրազիլիայի հետ համատեղ, հանդես է գալիս Իրանի միջուկային ծրագրի դիվանագիտական լուծման օգտին, եւ ՄԱԿ-ի պատժամիջոցները չպետք է ազդեն թուրք-իրանական ջերմ տնտեսական հարաբերությունների վրա: Եթե ցանկանում են, որ մենք Իրանի հետ ընդհանրապես առեւտուր չանենք եւ ոչ մի տնտեսական հարաբերություն չունենանք, ապա դա Թուրքիայի հանդեպ անարդարացի մոտեցում է»: Այս առումով Թուրքիայի նախագահ Գյուլն ավելի առաջ գնաց եւ հոկտեմբերի 5-ին, հանդես գալով Տրապիզոնի առեւտրաարդյունաբերական պալատում, թուրք գործարարներին կոչ արեց

Прежде чем обратиться к нынешнему этапу турецко-американских отношений, следует вспомнить некоторые шаги пришедшей к власти в Турции в 2002г. партии «Справедливость и развитие» (ПСР), непосредственно связанные с американскими интересами. В 2003г. Турция отказалась участвовать в оккупации Ирака, в августе 2008г. в ходе пятидневной российско-грузинской войны фактически поддержала России, а теперь наладила теплые отношения с Ираном, а вот турецко-израильские отношения, наоборот, резко обострились. Не следует забывать, что в этом году Турция как временный член Совета безопасности ООН проголосовала против санкций ООН в отношении Ирана. США взвалили вину за это на Европу, поскольку она не желает видеть Турцию в своих рядах и тем самым толкает ее к Востоку. 23 сентября 2010г. стал для Турции историческим днем. Впервые в истории Турции и ООН на заседании Совета безопасности ООН председательствовал руководитель Турции. На повестке стояло обсуждение усилий по установлению мира. Разумеется, Гюль и тут не упустил удобного повода, чтобы потребовать от Израиля официального извинения. 24 сентября президенты Турции и США Гюль и Обама «на ходу» провели в Нью-Йорке встречу. В тот же день газета «Нью-Йорк Таймс» посвятила одну из своих статей нынешнему этапу турецко-американских отношений. В ней отмечалось, что «США обеспокоены турецко-иранскими и турецко-израильскими отношениями, Вашингтону начинают мешать активные внешнеполитические шаги Анкары. Финансирование ядерной программы Ирана осуществляется посредством турецких банков. Это, наряду с ухудшением отношений с Ираном, наносит ущерб усилиям США по установлению мира на Ближнем Востоке». В статье акцентировалось заявление президента Турции, озвученное на 65-ой сессии Генеральной ассамблеи ООН: «Если вы посмотрите на все вопросы, которые имеют важное значение для современного мира, то увидите, чтоони ставят Турцию в более выгодное положение. <...> Турция была известна, как «больной человек» Европы, а в настоящее время Турция является единственным «здоровым человеком» Европы». По его словам, Анкара вместе с международным сообществом, в частности Бразилией, будет продолжать прилагать усилия, направленные на быстрое и мирное урегулирование этой проблемы, и санкции ООН не должны подействовать на теплые турецко-иранские экономические отношения. «Если от Турции требуют не иметь каких-либо торговых и экономических связей с Ираном, это было бы несправедливо по отношению к Турции»,-заявил он. В этом плане президент Турции пошел еще дальше и 5 октября, выступая в Трапезундской торгово-промышленной палате, призвал турецких бизнесменов увеличить товарооборот с Ираном: «Те, кто не в курсе, могут возмущаться нашими торговыми связями с Ираном, однако турецко-иранская торговля имеет для нас важное значение». Напомним, что сегодня Иран является вторым (после России) крупным партнером Турции в энергетической сфере, товарооборот между двумя странами составляет $11 млрд., планируется

թվականի դեկտեմբերի 10-ին Եվրախորհրդի (ԵԽ)` Հելսինկիում տեղի ունեցած գագաթաժողովում Թուրքիային շնորհվեց Եվրամիությանն (ԵՄ) անդամակցելու թեկնածու երկրի կարգավիճակ։ Դրան նպաստեցին Հունաստանի հետ հարաբերությունների բարելավումը եւ 1998 թվականին Գերմանիայում Թուրքիայի հանդեպ բարյացակամ տրամադրված սոցիալ-դեմոկրատների իշխանության գալը: Արդեն 2000 թվականի նոյեմբերին Եվրահանձնաժողովը (ԵՀ) Թուրքիայի համար պատրաստեց եւ 2001 թվականի մարտին հաստատեց «Անդամակցության գործընթացի ժամկետի մասին» փաստաթուղթը, ինչը ԵՄ-ին Թուրքիայի անդամակցության ինքնատիպ «ճանապարհային քարտեզ» էր: Դրա արդյունքում Թուրքիան արդեն 2001 թվականի մարտին հրապարակեց «Ազգային ծրագրի ընդհանուր ռազմավարությունը»: Բյուլենթ Էջեւիթի կոալիցիոն կառավարությունը պատրաստեց սահմանադրական բարեփոխումների 3 փաթեթ (դրանցից առաջինն ընդունվեց 2001 թվականի հոկտեմբերին, երկրորդը`երկրորդը`2002 թվականի մարտին, իսկ երրորդը`երրորդը`2002 թվականի օգոստոսին) եւ փոփոխություններ իրականացրեց Քաղաքացիական օրենսգրքում: 2002 թվականի նոյեմբերին Թուրքիայում կայացած խորհրդարանական ընտրություններում համոզիչ հաղթանակից հետո Արդարություն եւ զարգացում կուսակցությունը (ԱԶԿ) իրականացրեց ԵՄ-ի կողմից պահանջվող 35 «գլուխներում» նշված մի շարք բարեփոխումներ: Դա պայմանավորված էր նաեւ նրանով, որ բարեփոխումների իրականացման հարցում համընկնում էին ԱԶԿ-ի ու ԵՄ-ի շահերը: Տվյալ ժամանակ (եւ հետագայում) ԵՄ-ի պահանջած բարեփոխումների իրագործումն ԱԶԿ-ին հնարավորություններ էր ընձեռում աստիճանաբար երկրի ներսում ամրապնդել սեփական դիրքերը եւ փոխարենը սահմանափակել իր հանդեպ ընդդիմադիր կեցվածք որդեգրած զինվորական ու դատական իշխանությունների ազդեցությունը: ԱԶԿ-ն քաջ գիտակցում էր, որ ԵՄ-ին անդամակցելու պարագայում Թուրքիայում գրեթե կբացառվի ռազմական հեղաշրջման տարբերակը, ինչը մշտապես արդիական է եղել: Այդ բարեփոխումների շնորհիվ էլ 2004 թվականի դեկտեմբերին Բրյուսելում անցկացված ԵԽ համաժողովում միաձայն որոշվեց Թուրքիայի հետ բանակցություններ սկսել 2005 թվականի հոկտեմբերի 3-ին: Այդ օրը ԵՄ անդամ երկրները, Լյուքսեմբուրգում երկարատեւ քննարկումներից հետո, ընդունեցին Թուրքիայի հետ բանակցություններ սկսելու որոշում: Այն ժամանակ Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարար Աբդուլա Գյուլը հայտարարեց, որ Թուրքիան հասցրեց նստել մեկնող գնացքը։ 2010 թվականի սեպտեմբերին ԵՀ նախագահ Ժոզե Մանուել Բարոզոն Նյու Յորքում հայտարարեց, որ ԵՄ-ին Թուրքիայի անդամակցության ճանապարհին ընկած ամենամեծ արգելքներից մեկը մշակութային տարբերությունն է: Դա մեծ դժգոհություն առաջացրեց Թուրքիայում, եւ թուրքական բազմաթիվ չինովնիկներ սկսեցին հանդես գալ ԵՄ-ին քննադատող հայտարարություններով: